Niniejsze sprawozdanie opracowane zostało z okazji jubileuszu 55-lecia działalności Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN i składa się z dwóch części: I) ogólnej charakterystyki działalności Komitetu; II) charakterystyki prac i osiągnięć Komitetu w okresie ostatnich pięciu lat jego funkcjonowania (2008-2012).

I.Informacje ogólne o Komitecie

Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Polskiej Akademii Nauk (KPZK PAN) powołany został 23 września 1958 r. Pierwszym Przewodniczącym był prof. dr hab. Stanisław LESZCZYCKI (1958 – 1983; w latach 1984 – 1996 – Honorowy Przewodniczący), a następnymi: prof. dr hab. Kazimierz DZIEWOŃSKI (1984 – 1989; w latach 1990 – 1994 – Honorowy Przewodniczący), prof. dr hab. Ryszard DOMAŃSKI (1990 – 1998), prof. dr Jerzy KOŁODZIEJSKI (1999 – 2001) i prof. dr hab. Tadeusz MARKOWSKI, który sprawuje tę funkcję od 2001 r. do chwili obecnej.

Istotną rolę w działaniach na rzecz powołania KPZK PAN odegrał jego pierwszy sekretarz naukowy – prof. dr hab. Antoni KUKLIŃSKI.

Sekretarzami Naukowymi Komitetu byli: prof. dr hab. Antoni KUKLIŃSKI (1958 – 1967); prof. dr hab. Stanisław HERMAN (1967 – 1989); dr Marek POTRYKOWSKI (1990 – 1995); dr Andrzej MALINOWSKI (1996 – 2007); dr Wojciech DZIEMIANOWICZ (2007 – 2010); dr Dominik DRZAZGA (od 2011).

Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN jest jednym z Komitetów problemowych działających przy  Prezydium PAN. Komitety problemowe powoływane są w celu wykonania określonych zadań naukowych. Do zadań Komitetu należy prowadzenie działalności naukowo-badawczej i konsultacyjnej dotyczącej: polityki regionalnej i polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w trzech wymiarach polityki spójności Unii Europejskiej oraz instytucjonalno-prawnych aspektów planowania zintegrowanego w układach funkcjonalno-przestrzennych na poziomie europejskim, krajowym i regionalnym. Działalność międzynarodowa Komitetu realizowana jest przede wszystkim poprzez współpracę z Europejskim Stowarzyszeniem Nauk Regionalnych (European Regional Science Association – ERSA), której koordynacją zajmuje się Przewodniczący KPZK PAN – prof. dr hab. Tadeusz Markowski.

Skład Komitetu jest celowo dobranym zespołem naukowców – ekspertów, a także reprezentantów urzędów administracji państwowej. Rolą Komitetu jest integracja środowiska naukowego oraz praktyki, zainteresowanych problematyką zagospodarowania przestrzennego kraju. Struktura organizacyjna Komitetu jest dostosowana do merytorycznego charakteru realizowanych badań i ekspertyz naukowych. Składają się na nią zespoły zadaniowe.

Komitet, jako stały organ Akademii działający bezpośrednio przy Prezydium PAN, pełni w znaczącej mierze funkcje doradcze i opiniodawcze. Działalność w zakresie doradztwa ma szczególne znaczenie w funkcjonowaniu KPZK PAN. Jej przejawem jest opracowywanie ekspertyz, ocen i opinii naukowych dla organów administracji państwowej odpowiedzialnych za europejską politykę spójności, planowanie zagospodarowania przestrzennego, politykę regionalną i miejską, rozwój obszarów wiejskich, ochronę środowiska i infrastrukturę. Prace Komitetu ukierunkowane są także na nawiązywanie długofalowej współpracy z wybranymi instytucjami administracji publicznej w przedmiotowym zakresie. Komitet podpisał porozumienie z Ministerstwem Infrastruktury i Rozwoju   (w dn. 24 lipca 2009 r.), dotyczące obustronnej współpracy w zakresie polityki rozwoju oraz planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz z Głównym Urzędem Statystycznym (w dn. 14 grudnia 2011 r.) dotyczące współpracy w zakresie badań regionalnych oraz zagospodarowania przestrzennego.

Ważne znaczenie w działalności KPZK PAN pełni również upowszechnianie i wprowadzania do praktyki gospodarczej i społecznej wyników badań naukowych w zakresie problematyki kształtowania zagospodarowania przestrzennego. Odbywa się to w szczególności poprzez organizację konferencji, seminariów, sympozjów i posiedzeń naukowych adresowanych zarówno do środowiska naukowego jak i administracji publicznej oraz podmiotów z praktyki gospodarczej. W obszarze działań Komitetu mieści się również inicjowanie badań naukowych nad aktualnymi problemami z zakresu gospodarki przestrzennej. Komitet upublicznia swoją działalność poprzez trzy serie wydawnicze (Biuletyn KPZK PAN, Studia KPZK PAN, Studia Regionalia), w których publikowane są prace naukowe z obszaru dyscyplin objętych zakresem działania Komitetu.

II. Działalność Komitetu w latach 2008-2012

W okresie ostatnich pięciu lat funkcjonowania Komitetu jego działalność koncentrowała się przede wszystkim na rozwijaniu współpracy z instytucjami publicznymi, w zakresie kompetencji, w których mieszą się problemy zagospodarowania przestrzennego kraju. Do najważniejszych wydarzeń zainicjowanych przez Komitet zaliczamy zawarcie porozumienia o współpracy z:

  • Ministerstwem Rozwoju Regionalnego – w dniu 24 lipca 2009 r. pomiędzy Wicedyrektorem Gabinetu Prezesa Mieczysławem Grabianowskim reprezentującym Prezesa PAN a Sekretarzem Stanu w MRR Hanną Jahns reprezentującą Minister RR. Porozumienie dotyczy obustronnej współpracy w zakresie polityki rozwoju oraz planowania i zagospodarowania przestrzennego;
  • Głównym Urzędem Statystycznym - w dniu 14 grudnia 2011 r. pomiędzy Prezesem PAN prof. Michałem Kleiberem a Prezesem GUS prof. Januszem Witkowskim. Porozumienie dotyczy współpracy w zakresie badań regionalnych oraz zagospodarowania przestrzennego.

Istotnym efektem prac Komitetu w rozpatrywanym okresie było opracowanie licznych opinii i stanowisk w sprawach o istotnym znaczeniu dla polityki zagospodarowania przestrzennego. Komitet opracował, opublikował na stronach internetowych oraz przesłał do wiadomości odnośnych instytucji następujące opinie i stanowiska:

  • Opinia Komitetu w sprawie strategicznego dokumentu rządowego Polska 2013. Trzecia faza nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Projekt. Warszawa 17 listopada 2011 r. (dokument opracowany wspólnie z Zarządem Głównym TUP);
  • Opinia KPZK PAN w sprawie podziału kraju na jednostki terytorialno-statystyczne NTS-3;
  • Stanowisko KPZK PAN w sprawie dokumentu Komisarza Pawła Sameckiego Orientation Paper on Future Cohesion Policy, December 2009;
  • Dokument Poles Apart;
  • Stanowisko KPZK PAN w sprawie Zielonek Księgi nt. Kohezji Terytorialnej – opracowane na podstawie dyskusji plenarnej w dniu 16 grudnia 2008 r.

Wszystkie wymienione wyżej dokumenty dostępne są w formie elektronicznej na stronie internetowej Komitetu.

Do najważniejszych efektów działalności naukowej Komitetu zaliczyć należy również uczestnictwo w pracach merytorycznych oraz konsultacjach projektu dokumentu rządowego pn. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, która była opracowywana w latach 2007-2011.

W latach 2008-2012, w toku swojej działalności KPZK PAN zorganizował:

  • 11 posiedzeń Plenarnych KPZK, w tym 3 wspólne z GUS
  • 18 posiedzeń Prezydium KPZK PAN
  • 22 konferencje naukowe, w tym do najważniejszych zaliczyć należy:

- 49 Kongres ERSA w Łodzi (sierpień 2009 r.) pt. Territorial Cohesion of Europe and Integrative Planning. W kongresie uczestniczyło 450 osób + 60 studentów ( łącznie z obsługą), w tym ok. 400 osób z 38 krajów. Dorobek Kongresu znalazł potwierdzenie m.in. w 2 publikacjach w języku angielskim wydanych w serii Studia Regionalia vol. 23 i 24.

- sponsorowane i współorganizowane przez MRR – 3 konferencje  (w Dębe 25-26 marca 2010 r., w Kazimierzu Dolnym 30 września - 1 października 2010, w Spale 10-11 lutego 2011 r.), a także kilka innych seminariów i spotkań naukowych realizowanych wspólnie z MRR;

- 5 konferencji cyklicznych w Cedzynie k. Kielc, organizowane przez Uniwersytet Jana Kochanowskiego. Konferencje te były częściowo dofinansowane ze środków MRiRW (głównie na opracowanie wydawnictw będących pokłosiem konferencyjnych debat),

- 3 konferencje cykliczne w Ustroniu, organizowane przez Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach

Poza wyżej wymienionymi Komitet patronował 24 innym konferencjom naukowym organizowanym przez wiodące ośrodki naukowe i akademickie w Polsce w okresie 2008-2012.

W latach 2008-2012 ważnym aspektem działalności naukowej Komitetu były prace prowadzone w ramach Zespołów Problemowych. Należały do nich:

  • Zespół Problemowy ds. Polityki Regionalnej i Przestrzennej Polski i Europy (kierowany przez prof. dr hab. Jacka Szlachtę). Zespół podejmował się organizacji konferencji o tematyce związanej z kształtowaniem europejskiej polityki spójności, modelowaniem polityki regionalnej, a także zagospodarowaniem przestrzennym obszarów Wybrzeża Bałtyckiego oraz Delty Wisły.

  • Zespół Problemowy ds. Obszarów Wiejskich (kierowany przez dr hab. Wiolettę Kamińską, prof. UJK). Przewodnicząca Zespołu podejmowała się organizacji 5 cyklicznych konferencji w Cedzynie k. Kielc odnoszących się do tematyki rozwoju obszarów wiejskich.
  • Zespół ds. Zrównoważonego Rozwoju (kierowany przez dr hab. Mariusza Kistowskiego, prof. UG). Zespół był inicjatorem konferencji, która odbyła się w Jachrance wspólnej z SGH (2012 r.) W 2013 ukazała się publikacja Diagnoza sozologiczna gmin polski w I dekadzie XXI wieku pod red. M. Kistowskiego.
  • Zespół ds. Kształcenia i Rozwoju Kadr z zakresu Gospodarki Przestrzennej(kierowany przez prof. dr hab. Tadeusza Kudłacza). Zespół podjął aktywne staraniana rzecz wpisania dziedziny wiedzy jaką jest Gospodarka Przestrzenna na listę dyscyplin naukowych. W tym celu zostały zorganizowane 3 konferencje problemowe: w Dębe, w Krakowie i w Poznaniu.
  • Zespół ds. Obszarów Miejskich i Metropolitalnych (kierowany przez dr hab. inż. arch. Piotra Lorensa), to prężnie działający Zespół. Organizował po kilka posiedzeń rocznie, z dużą frekwencją. Zorganizował wspólną konferencję KPZK TUP Oddział Gdańsk dofinansowana częściowo przez Komisję ds. Działalności Upowszechniającej Naukę PAN w maju 2012 r.

Materialnym udokumentowaniem prac Komitetu w latach 2008-2012 było ukazanie się licznych wydawnictw, redagowanych przez Redakcję Wydawnictw KPZK PAN. W rozpatrywanym okresie Komitet opublikował:  

Biuletyny KPZK PAN – 16 zeszytów

Studia KPZK PAN – 36 tomów

Studia Regionalia – 17 tomów (w jęz. angielskim)

Do najważniejszych problemów merytorycznych, które Komitet podejmował w okresie ostatnich pięciu lat (2008-2012) zaliczyć należy przede wszystkim studia i analizy oraz prace badawcze nad:

  • Europejską polityką spójności oraz polityka rozwoju regionalnego;
  • Problematyką równoważenia rozwoju i spójności terytorialnej, prowadzone w kontekście prac nad Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 oraz w związku z kształtowaniem polityki spójności terytorialnej UE;
  • Problematyką planowania zintegrowanego w ujęciu krajowym i regionalnym, jako narzędziem rozwoju przestrzennego oraz służącego osiąganiu celów polityki spójności w wymiarze terytorialnym;
  • Zagadnieniami metropolizacji przestrzeni, w tym problematyka smart growth;
  • Kształtowaniem krajowej i regionalnej polityki miejskiej i jej relacji z polityka rozwoju kraju;
  • Problematyką wykorzystania narzędzi statystycznych do celów monitorowania i sterowania rozwojem przestrzennym kraju oraz nad podziałem kraju na jednostki statystyczne.